مدیریت مالی هوشمند

مدیریت مالی هوشمند

طراحی و اعتبارسنجی چارچوب روان‌مالی برای تحلیل رفتار اعتباری مشتریان بانک‌های تجاری ایران

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
میلاد رضائی 1
مجتبی مرادپور 2
صادق فیض الهی 1
فاطمه احمدی 1
1 گروه حسابداری، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران
2 گروه حسابداری، واحد ایلام، دانشگاه آزاد اسلامی، ایلام، ایران(نویسنده مسئول)
10.25843/JIFM.2025.8563.28259
چکیده
هدف پژوهش حاضر طراحی و اعتبارسنجی چارچوب روان‌مالی برای تحلیل رفتار اعتباری مشتریان بانک‌های تجاری ایران است. این پژوهش با رویکرد آمیخته و طرح اکتشافی متوالی انجام شد. در مرحله کیفی، داده‌ها از طریق مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۳ نفر از مدیران و کارشناسان اعتباری بانک‌های تجاری و مشتریان دارای سابقه نکول گردآوری و با استفاده از روش تحلیل مضمون براساس رویکرد براون و کلارک تحلیل شد. نتایج این مرحله منجر به شناسایی ابعاد اصلی چارچوب روان‌مالی شامل اضطراب مالی، اعتماد نهادی، نگرش نسبت به تعهدات مالی، سوگیری‌های شناختی، الگوهای تصمیم‌گیری مالی، کنترل‌گری مالی، تجربه‌های اعتباری گذشته، ویژگی‌های رفتاری مشتری و عوامل محیطی مؤثر بر رفتار اعتباری شد. در مرحله کمی، چارچوب استخراج‌شده با استفاده از داده‌های ۴۹۲ مشتری بانک‌های تجاری ایران و به‌کارگیری مدل‌سازی معادلات ساختاری مورد آزمون و اعتبارسنجی قرار گرفت. یافته‌ها نشان داد که مؤلفه‌های روان‌شناختی و رفتاری در کنار ویژگی‌های مالی مشتریان، نقش معناداری در تبیین رفتار اعتباری ایفا می‌کنند و متغیرهایی همچون اضطراب مالی، اعتماد به نظام بانکی، ادراک ریسک و الگوهای تصمیم‌گیری مالی، از عوامل مهم تعیین‌کننده رفتار اعتباری مشتریان هستند. همچنین شاخص‌های برازش مدل، اعتبار چارچوب پیشنهادی را تأیید کردند. بر اساس یافته‌های پژوهش، چارچوب روان‌مالی ارائه‌شده می‌تواند به عنوان رویکردی مکمل در نظام اعتبارسنجی بانک‌ها مورد استفاده قرار گیرد و با فراهم کردن شناخت عمیق‌تر از ابعاد روانی و رفتاری مشتریان، به بهبود تصمیم‌های اعتباری، کاهش عدم‌اطمینان در اعطای تسهیلات و مدیریت اثربخش‌تر روابط اعتباری بانک‌ها کمک کند. این پژوهش با تلفیق دیدگاه‌های مالی رفتاری، روان‌شناسی مالی و مدیریت اعتباری، چارچوبی نوین برای تحلیل رفتار اعتباری مشتریان در نظام بانکی ایران ارائه می‌دهد.
کلیدواژه‌ها
روان‌مالی
رفتار اعتباری
مشتریان بانکی
ریسک اعتباری
مالی رفتاری
اضطراب مالی
اعتماد نهادی
اعتبارسنجی بانکی
موضوعات

عنوان مقاله English

Designing and Validating a Psycho-Financial Framework for Analyzing the Credit Behavior of Customers of Iranian Commercial Banks

نویسندگان English

Milad Rezaei 1
Mojtaba Moradpour 2
Sadegh Feizollahi 1
Fatemeh Ahmadi 1
1 Department of Accounting, Il.C., Islamic Azad University, Ilam, Iran
2 Department of Accounting, Il.C., Islamic Azad University, Ilam, Iran (Corresponding Author)
چکیده English

The aim of this study is to design and validate a psycho-financial framework for analyzing the credit behavior of customers of Iranian commercial banks. The research employed a mixed-methods approach with a sequential exploratory design. In the qualitative phase, data were collected through semi-structured interviews with 23 individuals—including credit managers and experts from commercial banks as well as customers with a history of default—and analyzed using the thematic analysis method based on the approach of Braun and Clarke. The results of this phase led to the identification of the framework's key dimensions: financial anxiety, institutional trust, attitudes toward financial obligations, cognitive biases, financial decision-making patterns, financial locus of control, past credit experiences, customer behavioral characteristics, and environmental factors influencing credit behavior. In the quantitative phase, the derived framework was tested and validated using data from 492 customers of Iranian commercial banks and structural equation modeling. The findings revealed that psychological and behavioral components, alongside customers' financial characteristics, play a significant role in explaining credit behavior; variables such as financial anxiety, trust in the banking system, risk perception, and financial decision-making patterns were identified as key determinants of customer credit behavior. Furthermore, model fit indices confirmed the validity of the proposed framework. Based on the research findings, the proposed psychofinancial framework can serve as a complementary approach within bank credit assessment systems. By providing deeper insight into customers' psychological and behavioral dimensions, it helps improve credit decisions, reduce uncertainty in granting credit facilities, and manage credit relationships more effectively. By integrating perspectives from behavioral finance, financial psychology, and credit management, this study presents a novel framework for analyzing customer credit behavior within the Iranian banking system.

کلیدواژه‌ها English

Psychofinance
credit behavior
banking customers
credit risk
behavioral finance
financial anxiety
institutional trust
bank credit assessment
آقابابایی، غلامرضا؛ و معزز آغزیارت، محمد. (۱۳۹۹). بررسی عوامل مؤثر بر مطالبات بانکی معوق در اقتصاد ایران. فصلنامه پژوهش‌های اقتصادی ایران.
بهبهانی‌نیا، پریساسادات؛ ولی‌زاده لاریجانی، اعظم؛ و ولی‌زاده لاریجانی، عطیه. (۱۴۰۰). نظارت نهادهای ناظر بر حسابرسان مستقل، کیفیت حسابرسی و کیفیت گزارشگری مالی. فصلنامه بورس اوراق بهادار، ۱۴(۵۳)، ۴۱-۶۲.
بختیار، مهدی؛ مؤیدفر، رزیتا؛ واعظ برزانی، محمد؛ و مجاب، رامین. (۱۴۰۰). تحلیل مطالبات غیرجاری بانک‌ها با رویکرد اقتصادی منطقه‌ای: روش داده‌های تابلویی نامتوازن. فصلنامه پژوهش‌های پولی-بانکی، ۱۴(۴۸)، ۲۵۳-۲۹۰.
بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران. (۱۴۰۲). الزامات مدیریت ریسک اعتباری در مؤسسات اعتباری. تهران: بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران.
ثقفی، علی؛ دامغانیان، جمال؛ سیاح، سجاد؛ و خضوعی، حسین. (۱۳۹۶). الگوی جامع مدیریت ریسک اعتباری در نظام بانکداری ایران. دانش سرمایه‌گذاری، ۶(۲۴)، ۵۵-۸۲.
حافظ‌نیا، محمدرضا. (۱۴۰۰). مقدمه‌ای بر روش تحقیق در علوم انسانی. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
خاکی، غلامرضا. (۱۴۰۰). روش تحقیق با رویکرد پایان‌نامه‌نویسی. تهران: انتشارات بازتاب.
سرمد، زهره؛ بازرگان، عباس؛ و حجازی، الهه. (۱۳۹۹). روش‌های تحقیق در علوم رفتاری. تهران: انتشارات آگاه.
علی‌محمدی، میثم؛ فلاح‌شمس، میرفیض؛ و عبادی، خدیجه. (۱۴۰۱). بررسی عوامل مؤثر بر ریسک اعتباری در نظام بانکی. مطالعات مالی و بانکداری اسلامی، ۷، ۶۷-۹۰.
کردبچه، حبیب؛ راغفر، حسین؛ و سرگزی، محمد. (۱۳۹۶). بررسی اثر مطالبات غیرجاری بر عملکرد مالی بانک‌ها. فصلنامه پژوهش‌های مالی و اقتصادی.
محمدی، جواد؛ اسکندری، حسین؛ و کریمی، مهدی. (۱۳۹۸). بررسی تأثیر متغیرهای کلان اقتصادی و ویژگی‌های خاص بانکی بر مطالبات غیرجاری نظام بانکی ایران. فصلنامه پژوهش‌های پولی و بانکی.
نادری، جلال؛ موسویان، سیدعباس؛ و زارعی، فاطمه. (۱۳۹۶). بررسی عوامل تأثیرگذار بر ریسک اعتباری در بانک‌های اسلامی. فصلنامه پژوهش‌های مالی اسلامی.
نادری، جلال؛ ندیری، محمد؛ و زارعی، فاطمه. (۱۴۰۱). بررسی مطالبات غیرجاری و رتبه‌بندی عوامل مؤثر بر ریسک اعتباری در بانکداری ایران با استفاده از تکنیک DANP. فصلنامه تصمیم‌گیری و تحقیق در عملیات، ۷(۳)، ۳۸۳-۴۰۳.
Altman, E. I. (1968). Financial ratios, discriminant analysis and the prediction of corporate bankruptcy. The Journal of Finance, 23(4), 589–609.
https:..doi.org.10.1111.j.1540-6261.1968.tb00843.x
Baker, S. R., Bloom, N., Davis, S. J., & Terry, S. J. (2021). COVID-induced economic uncertainty. Journal of Financial Economics, 145(3), 845–866.
https:..doi.org.10.1016.j.jfineco.2021.05.009
Boyatzis, R. E. (1998). Transforming Qualitative Information: Thematic Analysis and Code Development. Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Braun, V., & Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101.
https:..doi.org.10.1191.1478088706qp063oa
Chen, Y., Li, X., & Wang, Z. (2022). Macroeconomic uncertainty and bank credit risk: International evidence. Economic Modelling, 108, 105757.
https:..doi.org.10.1016.j.econmod.2021.105757
Fornell, C., & Larcker, D. F. (1981). Evaluating structural equation models with unobservable variables and measurement error. Journal of Marketing Research, 18(1), 39–50.
https:..doi.org.10.1177.002224378101800104
Hair, J. F., Hult, G. T. M., Ringle, C. M., & Sarstedt, M. (2022). A Primer on Partial Least Squares Structural Equation Modeling (PLS-SEM). (3rd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage Publications.
Kahneman, D. (2011). Thinking, Fast and Slow. New York: Farrar, Straus and Giroux.
Kahneman, D., & Tversky, A. (1979). Prospect theory: An analysis of decision under risk. Econometrica, 47(2), 263–291.
https:..doi.org.10.2307.1914185
Kim, J., & Garman, E. T. (2021). Financial stress and psychological distress: Implications for financial decision making. Journal of Financial Counseling and Planning, 32(2), 275–289.
https:..doi.org.10.1891.JFCP-20-00016
Leon, F., Murillo, J., & Sanchez, P. (2020). Macroeconomic determinants of credit risk in banking systems. Journal of Banking Regulation, 21, 236–251.
https:..doi.org.10.1057.s41261-019-00109-2
Morgan, R. M., & Hunt, S. D. (1994). The commitment-trust theory of relationship marketing. Journal of Marketing, 58(3), 20–38.
https:..doi.org.10.1177.002224299405800302
Nguyen, T. T., & Vo, D. H. (2021). Financial stress and household financial behavior during economic uncertainty. Journal of Behavioral and Experimental Finance, 30, 100489.
https:..doi.org.10.1016.j.jbef.2021.100489
Robinson, J., Smith, K., & Williams, R. (2022). Financial anxiety and consumer financial behavior under economic uncertainty. Journal of Consumer Affairs, 56(4), 1485–1507.
Singh, S., & Kumar, R. (2023). Trust in financial institutions and consumer financial behavior: Evidence from emerging economies. International Journal of Bank Marketing, 41(5), 1124–1145.
https:..doi.org.10.1108.IJBM-2022-0526
Tversky, A., & Kahneman, D. (1981). The framing of decisions and the psychology of choice. Science, 211(4481), 453–458.
https:..doi.org.10.1126.science.7455683
مدیریت مالی هوشمند
دوره 2، شماره 2 - شماره پیاپی 6
تابستان 1405
صفحه 259-280