مدیریت مالی هوشمند

مدیریت مالی هوشمند

طراحی الگوی ارتقای تاب‌آوری نظام بانکداری اسلامی در مواجهه با ریسک‌های ژئوپلیتیکی و فناوری

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
میثم عاقلی 1
علیه مقیمی خراسانی 2
ابوالفضل حمیدی مقدم 3
حسن رشیدی 4
1 گروه مدیریت، واحد اشکذر، دانشگاه آزاد اسلامی، اشکذر، ایران
2 مربی، گروه مدیریت، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران
3 گروه حسابداری، واحد کرمان، دانشگاه آزاد اسلامی، سیرجان، ایران
4 گروه مدیریت، واحد اهواز، دانشگاه آزاد اسلامی، اهواز، ایران
10.25843/JIFM.2025.8563.28106
چکیده
یکی از بخش های مهم در اقتصاد ایران بخش پولی و مالی است. از آنجا که بازارهای مختلف به طرق گوناگون با این بخش در ارتباط هستند، در صورت بروز بحران و یا شوک بیرونی و بی ثباتی در این بخش(همانند تحریم های شورای امنیت سازمان ملل، تحریم ایالات متحده آمریکا و جنگ سایبری اخیر) سایر بخش ها نیز تحت تاثیر قرار می گیرد که لزوم توجه بیش از پیش به ثبات این بخش و در درجه بالاتر، اقزایش تاب آوری آن مشخص می گردد. پژوهش کنونی با هدف طراحی الگوی ارتقای تاب‌آوری نظام بانکداری اسلامی در مواجهه با ریسک‌های ژئوپلیتیکی و فناوری انجام شده است. روش پژوهش حاضر از نظر هدف کاربردی و از نظر روش توصیفی-تحلیلی بوده است که با روش فراترکیب صورت گرفت. به منظور انجام فراترکیب، از گام‌های هفت‌گانه سندلوسکی و باروسو (2007) بهره گرفته شد. جامعه آماری این پژوهش شامل تمامی پژوهش‌های کیفی داخلی و خارجی منتشرشده در پایگاه‌های علمی معتبر در حوزه تاب‌آوری نظام بانکداری اسلامی در مواجهه با ریسک‌های ژئوپلیتیکی و فناوری در بازه زمانی سال 2000 تا ژانویه 2026 بود. یافته ها نشان داد مدل نهایی تاب‌آوری نظام بانکداری اسلامی شامل62 مفهوم (کد باز)، 18 مؤلفه فرعی (مضامین سازمان‌دهنده) و 6 مؤلفه اصلی (مضامین فراگیر) شامل تاب‌آوری مالی و ساختاری نظام بانکداری اسلامی، مدیریت ریسک‌های ژئوپلیتیکی، حکمرانی و تنظیم‌گری اسلامی، تاب‌آوری فناورانه و امنیت دیجیتال، نوآوری مالی اسلامی و تحول دیجیتال، و سرمایه اجتماعی و پایداری بانکداری اسلامی بودند. نتایج نشان داد بانک‌های اسلامی برای مواجهه با ریسک‌های نوظهور مانند بحران‌های ژئوپلیتیکی، تحریم‌های اقتصادی، اختلالات فناورانه، حملات سایبری و تغییرات محیطی، نیازمند توسعه یک چارچوب جامع تاب‌آوری هستند که بتواند پیش از وقوع بحران، در زمان بحران و پس از آن، توان سازگاری و بازیابی نظام بانکی را تضمین کند.
کلیدواژه‌ها
تاب آوری
بانکداری اسلامی
ریسک ژئوپلیتیکی
ریسک فناوری
موضوعات

عنوان مقاله English

A Systematic Review of Enhancing the Resilience of the Islamic Banking System in the Face of Geopolitical and Technological Risks

نویسندگان English

Meysam Agheli 1
Elie MoghimiKhorasani 2
Abolfazl Hamidi Moghadam 3
Hassan Rashidi 4
1 Department of Management, Ashk.C., Islamic Azad University, Ashkezar, Iran
2 Instructor, Department of Management, Payame Noor University, Tehran, Iran
3 Department of Accounting, Si.C., Islamic Azad University, Sirjan, Iran
4 Department of Management, Ahv.C., Islamic Azad University, Ahvaz, Iran
چکیده English

The present study aims to conduct a systematic review of strategies for enhancing the resilience of the Islamic banking system in the face of geopolitical and technological risks. In terms of its objective, this research is applied, and in terms of methodology, it is a descriptive–analytical study conducted using the meta-synthesis approach. To perform the meta-synthesis, the study followed the seven-step procedure proposed by Sandelowski and Barroso (2007).The study population comprised all relevant domestic and international qualitative studies published in reputable scientific databases on the resilience of the Islamic banking system in response to geopolitical and technological risks between 2000 and January 2026. Relevant studies were identified through a systematic search using the research keywords in Scopus, Web of Science, and the major Iranian scientific databases, including the Academic Center for Education, Culture and Research Scientific Information Database (SID) and Noormags. Based on the analysis and synthesis of the selected studies, the final resilience model of the Islamic banking system consists of 62 concepts (open codes), 18 subcomponents (organizing themes), and 6 main components (global themes). These main components include: financial and structural resilience of the Islamic banking system; geopolitical risk management; Islamic governance and regulation; technological resilience and digital security; Islamic financial innovation and digital transformation; and social capital and the sustainability of Islamic banking. The findings indicate that Islamic banks, in order to effectively respond to emerging risks such as geopolitical crises, economic sanctions, technological disruptions, cyberattacks, and environmental changes, require the development of a comprehensive resilience framework capable of ensuring the banking system's adaptability and recovery before, during, and after crises.

کلیدواژه‌ها English

Resilience
Islamic Banking
Geopolitical Risk
Technological Risk
امیری، مهدی؛ محقق نیا، محمدجواد؛ بالاوندی، علی، ارزیابی تاب آوری سیستم بانکی ایران و عوامل موثر بر آن، پژوهش های اقتصاد پولی مالی، سال 25، شماره 16، صص 256-276، 1397.  
خسروی، سارا؛ نجفی، اکبر؛ محمدی، ناصرعلی؛ مرجانی، محمدرضا، همبستگی سلامت مالی و تداوم کسب و کار بانک ها با میانجی گری تاب آوری سازمانی، نشریه مدیریت ارتقای سلامت، سال 8، شماره 4، صص 35-42، 1398.
خواجه پور، مهدی؛ فارسیجانی، حامد؛ صداقت پرست، احمد، ارائه الگویی برای تاب آوری سازمانی در صنعت بانکداری، مطالعات مدیریت راهبردی، سال 61، صص 37-81، 1398.  
شاه حسینی، محمدعلی؛ نظری، مهدی؛ هاشمی، محمدصادق، تحلیل استراتژی های بازاریابی بانک های خصوصی ایران در دوران رکود اقتصادی سال های 91 و 92، فصلنامه انجمن علوم مدیریت ایران، سال9، شماره 33، صص 125-145، 1393.  
عبدالشاه، فاطمه؛ صالحی، مهدی، بررسی عوامل موثر بر سرمایه در صنعت بانکداری با رویکرد تاب آوری، فصلنامه روند، سال 15، صص 50-76، 1395.
قاسمی، مریم؛ صراف، فاطمه؛ احدی سرکانی، سمیه‌یاس؛ جعفری، سیدمحمد، ارائه الگوی تاب آوری مالی در راستای پیشگیری از ورشکستگی، فصلنامه دانش سرمایه گذاری، سال 13، شماره 3، صص 623-643، 1403.
میرباقری، سیدمهدی، شناسایی روش‌های حکمرانی مشارکتی و ابزارهای اجتماعی-فرهنگی آن با استفاده از رویکرد تحلیل محتوا، راهبرد اجتماعی-فرهنگی، سال 2، شماره 12،صص 483-526، 1402.
Agheli, M., NikMenesh, S., Rashidi, H., & Jalali, P. (2023). Training on thesis writing and scientific article writing. Tehran: Dibagaran Book Institute. (In Persian)
Abbas M, Ali R. Islamic banking and financial stability: A systematic review of risk management practices. International Journal of Islamic Economics and Finance Studies., 6(2):45-62. 2020.
Apriantoro MS, Muthoifin M, Athief FHN. Advancing social impact through Islamic social finance: A comprehensive bibliometric analysis. International Journal of Advanced and Applied Sciences,10:81-89, 2023.
Balcilar M, Bonato M, Demirer R, Gupta R. Geopolitical risks and stock market dynamics: Evidence from emerging markets. Journal of Financial Stability, 36:55-70, 2018. doi:10.1016/j.jfs.2018.04.001.
Bank for International Settlements. Central bank digital currencies: foundational principles and core features. Report No. 1 in a series of collaborations from a group of central banks. Basel: Bank for International Settlements, 2020.
Bazarbash M. FinTech in financial inclusion: Machine learning applications in assessing credit risk. IMF Working Paper 19/109. Washington, DC: International Monetary Fund, 2019. doi:10.5089/9781484392314.001.
Beck T, Demirgüç-Kunt A, Merrouche O. Islamic vs. conventional banking: Business model, efficiency and stability. Journal of Banking & Finance, 37(2):433-447. 2013. doi:10.1016/j.jbankfin.2012.09.016.
Bitar M, Ben Naceur S, Ayadi R, Walker T. Basel compliance and financial stability: Evidence from Islamic banks. Journal of Financial Services Research.,60:81-134, 2021. doi:10.1007/s10693-020-00337-6.
Borio C. Towards a macroprudential framework for financial supervision and regulation? CESifo Economic Studies,49(2):181-215, 2003
Buchholz U, Knorre S. Crisis management. In: Internal communication and management: Theory and praxis communication-centered management,183-195, 2023
Caldara D, Iacoviello M. Measuring geopolitical risk. American Economic Review,112(4):1194-1225. 2022. doi:10.1257/aer.20191823.
Carmeli A, Markman GD. Capture, governance, and resilience: Strategy implications from the history of Rome. Strategic Management Journal,32(3):322-341, 2011
Christopherson S, Michie J, Tyler P. Regional resilience: Theoretical and empirical perspectives. Cambridge Journal of Regions, Economy and Society,3(1):1-10, 2010. doi:10.1093/cjres/rsq004.
Cihak M, Hesse H. Islamic banks and financial stability: An empirical analysis. IMF Working Paper 08/16. Washington, DC: International Monetary Fund, 2008. doi:10.5089/9781451868784.001.
Cihak M, Hesse H. Islamic banks and financial stability: An empirical analysis. Journal of Financial Services Research, 38:95-113, 2010. doi:10.1007/s10693-010-0089-0.
Demir E, Danisman GO. The impact of economic uncertainty and geopolitical risks on banking performance. Finance Research Letters, 39:101607,2021. doi:10.1016/j.frl.2020.101607.
Ding X, Haron R, Hasan A. The influence of Basel III on Islamic bank risk. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 9(1):1-30,2023. doi:10.21098/jimf.v9i1.1590.
Farook S, Hassan MK, Clinch G. Profit distribution management by Islamic banks: An empirical investigation. The Quarterly Review of Economics and Finance,52(3):333-347, 2012. doi:10.1016/j.qref.2012.04.001.
Gomber P, Koch JA, Siering M. Digital finance and FinTech: Current research and future research directions. Journal of Business Economics, 87:537-580, 2017.doi:10.1007/s11573-017-0852-x.
González-Hermosillo MB. Determinants of ex-ante banking system distress: A macro-micro empirical exploration of some recent episodes. Washington, DC: International Monetary Fund, 1999.
Grira J, Labidi C. Banks, funds, and risks in Islamic finance: Literature & future research avenues. Finance Research Letters,41:101815,2021. doi:10.1016/j.frl.2020.101815.
Hassan MK, Rabbani MR, Ali MAM. Challenges for the Islamic finance and banking in post COVID era and the role of FinTech. Journal of Islamic Monetary Economics and Finance, 6(3):443-458. 2020.doi:10.21098/jimf.v6i3.1162.
Hassan MK, Sohel MNI, Choudhury T, Rashid M. A systematic literature review of risks in Islamic banking system: Research agenda and future research directions. Risk Management. 2024;26:Article 3. doi:10.1057/s41283-023-00135-z.
Hassanein EE, Al-Arjani A. Parents and service providers’ perspectives about social inclusion of people with neurodevelopmental disabilities in Qatar: Investigation of financial transactions and personal status laws. International Journal of Developmental Disabilities. 2024;70(6):1112-1122. doi:10.1080/20473869.2024.2384762.
Hossain MA, Rosman R, Jahan N, Afroz S, Afroza K. A systematic literature review of risk management in the Islamic banking system: Research agenda and future directions. International Journal of Research and Innovation in Social Science, 9(3):1193-1209, 2025doi:10.47772/IJRISS.2025.90300093.
Imam P, Kpodar K. Islamic banking: How has it expanded? Emerging Markets Finance and Trade,51(6):1129-1145,2015. doi:10.1080/1540496X.2015.1046330.
Ishak AW, Williams EA. A dynamic model of organizational resilience: Adaptive and anchored approaches. Corporate Communications: An International Journal, 23(2):180-196. 2018.
Kayed RN, Hassan MK. The global financial crisis and Islamic finance. Thunderbird International Business Review,53(5):551-564, 2011. doi:10.1002/tie.20434.
Mollah S, Hassan MK, Al Farooque O, Mobarek A. The governance, risk-taking, and performance of Islamic banks. Journal of Financial Services Research,51:169-190, 2017. doi:10.1007/s10693-016-0245-0.
Mudanya LE, Muturi W. Effects of financial risk on profitability of commercial banks listed in the Nairobi Securities Exchange. International Journal of Social Sciences Management and Entrepreneurship,2(1):75-93,2019. doi:10.32898/ibmj.01/1.1article14.
Noory SN, Shahimi S, Ismail AG. A systematic literature review on the effects of risk management practices on the performance of Islamic banking institutions. Asian Journal of Accounting and Governance,16:53-75,2021. doi:10.17576/AJAG-2021-16-05.
Podsakoff NP, Whiting SW, Podsakoff PM, Blume BD. Individual- and organizational-level consequences of organizational citizenship behaviors: A meta-analysis. Journal of Applied Psychology,94(1), 2009
Rabbani MR, Bashar A, Nawaz MA, Karim S, Ali MAM, Rahiman HU. Exploring the role of Islamic FinTech in combating the COVID-19 pandemic. FinTech,1(2):123-135, 2020.doi:10.3390/fintech1020015.
Sarkar S, Khare A. Cybersecurity risks in digital banking: Challenges and mitigation strategies. Telematics and Informatics,60:101645,2021. doi:10.1016/j.tele.2021.101645.
Tsomocos DP. Equilibrium analysis, banking and financial instability. In: The challenge of financial stability. Cheltenham: Edward Elgar Publishing, p.61-97, 2012.
Weiner L, Jerome D. Urban teaching: The essentials. New York: Teachers College Press; 2016.
Yomna D, Kammoun A. Financial stability and bank capital: The case of Islamic banks. International Journal of Economics and Financial Issues,10(5):361-369,2020. doi:10.32479/ijefi.10147.
Yu Z, Liu J. The digital revolution in banking: Unpacking risk management in the age of transformation. International Review of Economics & Finance,103:104444, 2025doi:10.1016/j.iref.2025.104444.
Zahid AZM. Resilience and stability of the Islamic financial services industry in an evolving risk environment. Kuala Lumpur: Islamic Financial Stability Forum, Bank Negara Malaysia; 2024.